• Genel entellektüel yetenek
• Özel akademik yetenek
• Yaratıcı veya üretici düşünme
• Liderlik  yeteneği
• Görsel veya temsili sanatlar
• Psikomotor yetenek

Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ilk kez 1902’de Still tarafından tanımlanmıştır. (Barkley, 1990) Still“çocuklarda normal dışı fiziksel durumlar“ isimli makalesinde izlediği 20 çocuğun, dikkatsiz, aşırı hareketli ,saldırgan, disipline direnç gösteren, kural tanımayan ve aşırı heyecanlı olduklarını belirtmiştir. DEHB hem dikkat eksikliği hem de hiperaktivite belirtileri gösteren çocukları ifade etmektedir. Başarı ve zekayla ilgili testlerde DEHB’na sahip üstün yetenekli çocuklar birçok basit unsurları kaçırmalarına rağmen daha zor sorulara cevap verebilmektedirler. Başta matematik alanında olmak üzere sayıları bilme, kullanma ve hatırlamada yüksek performans göstermektedirler (Lovecky ve Silverman, 1998).

DEHB’na sahip üstün yetenekli çocuklarda okulda başarılı olmak için gerekli olan destekleyici çalışma yeteneklerinin (not alma, taslak çıkarma, fikirleri organize etme, yazma yeteneği) çoğu eksik olsa bile genelde yaşıtlarına gore öğrenme hızları fazladır. Bu çocuklar, normal çocuklardan gösterdikleri yüksek asenkroni ( yaş ve IQ’ya kıyasla bilişsel, sosyal ve duygusal gelişim düzeylerindeki farklılık) ile ayrılırlar. Örneğin 7-8 yaşlarında DEHB tanısı alan üstün yetenekli bir çocuk okulda hem uçak sesi taklidi yapabilir hem de kompleks oyunların oynanması konusunda üstün fikirlere sahip olabilir. Hassasiyet üstün yetenekli olmanın önemli bir yönünü oluşturmaktadır. Yaşıtlarına göre arkadaşlıklarında karmaşıklığa daha çok ihtiyaç duyarlar ve karmaşık ilgi alanlarını paylaşmak isterler. Oyunlar, kurallar ve stratejileriyle ilgili üstün fikirlere de sahiptirler. Fakat aynı zamanda sosyal davranışlarda eksiklik gösterebilirler, fikirleri yanlış anlayabilirler ve grubun hedeflerini ve dinamiklerini anlamama ve zamanlayamama özelliklerini gösterebilirler.DEHB’na sahip üstün yetenekli çocuklar yaşıtlarına göre daha özel ilgilere sahiptirler ve aynı aktiviteleri daha karmaşık şekillerde yerine getirirler. Dürüstlükle ilgili kaygılar  genelde çok önemlidir ve üstün ahlaki muhakeme yeteneği gösterirler. Ancak bu çocuklardaki olgunlaşmamış duygusal gelişim çocuğun aynı ahlaki konulara göre hareket etmesini engeller ve oyunu kaybetmeye başlayana kadar oyunun kurallarında dürüstlük konusunda ısrar ederler. Duygular negatife olduğunda, normal bir çocuğun asla yaşayamacağı endişelere kapılırlar.Bu çocuklar  diğer üstün yetenekli çocuklarla karşılaştırıldıklarında; bilişsel eksiklikler, daha az sistematik düşünme yeteneği, çalışan belleği yeterince kullanamama, parça bütün ilişkisiyle problem çözme, çalışmalarını daha az tamamlama, acele etme, sıkça proje konularını değiştirme, basit alıştırmaları yapmak için bile çok uzun zaman harcama eğilimi gösterme, bir işi tamamlamaktan hoşlanmama gibi özellikler göstermektedirler. Yaşıtlarına gore daha özel ilgilere sahiptirler. Ancak DEHB ‘li veya DEHB ‘siz üstün yetenekli çocuklar kendi seçtikleri bir aktivitede çok fazla bir dış destek olmadan da saatlerce bu aktivite ile ilgilenebilirler.

Csikszentmihalyi (1996)’e göre bu hiperodaklanma yeteneği yani bir bakıma akıma kapılma diğer problemleri ne olursa olsun yaratıcı çalışmayı üstün yetenekli çocuklar için tatminkar kılmaktadır. DEHB olan üstün yetenekli çocuklar uyarıcı ortamda normal sınıflardaki normal çocuklarla değil, üstün yetenekli yaşıtlarıyla karşılaştırılmalıdırlar. Kontrol listeleri ve öğretmen gözlemleri çocuğun bulunduğu sınıf türü bağlamında düşünülmelidir. Bu çocukların güçlü ve zayıf yönlerini gösteren bir profil ev, okul ve diğer aktivite alanlarını da içerecek şekilde çeşitli kaynaklardan toplanmalıdır. Böylece bu çocuklar belirli yaş normlarıyla değil, bu çocukların kendi ortalamalarıyla karşılaştırılmalıdır.   

DEHB’na Sahip Üstün Yetenekli Çocukların Eğitimleri Nasıl Olmalıdır?

Bu çocuklar güçlü yönleriyle ilgili alanlarda ilerlemelerini ve zayıf oldukları yönlerini güçlendirmelerini sağlayacak akademik programlara ihtiyaç duymaktadırlar. İyi oldukları alanlarda çalışmaları için bir rehbere ihtiyaç duyabilirler. Uyarıcı ve karmaşıklık açısından bilişsel ihtiyaçlarını karşılayan olmadan DEHB’na sahip üstün yetenekli çocuklar odaklanma ve ilgiyi sürdürme konusunda daha az yeteneğe sahiptirler, çalışma alışkanlıkları azdır. Ayrıca davranışsal ve duygusal problemler yaratabilirler. Bu nedenle DEHB’na sahip üstün yetenekli çocuklarla çalışmak için bu çocukların ihtiyaçlarını karşılamak üzere uzman kişilerin olduğu bir grup yaklaşımı gerekmektedir. Küçük sınıfların olduğu uyarıcı bir okul ortamında hafif DEHB’na sahip bir çok üstün yetenekli çocuğun, DEHB semptomlarında büyükdeğişiklikler olabilmektedir (Hartmann, 1996).Çok düşük düzeyde DEHB’na sahip  bazı çocuklar için özel üstün yetenekliler sınıfının oluşturulması çocukların enerjilerini büyük ölçüde organize edebilmelerini sağlayabilmektedir. Bu çocuklar sınıfın uyarıcı unsurunu kendi hiper odaklanma yetenekleriyle beraber kullanıp etkileyici sonuçlar elde edecek kadar iyi olabililer(Baum ve ark., 1998). Sonuç olarak okul programları çocukların güçlü ve zayıf yönlerini gözönünde bulundurmalı ve çocuklar için uygun düzeyde olan ilgi kaynaklarını ve uyarıcıları en üst düzeye çıkaracak ortamlar hazırlamaya yönelik olmalıdır. 

KAYNAKLAR

Baum, S.M., Olenchak, F.R., Owen, S.V. (1998). Gifted students with attention deficits: facts or fiction? Or,can we see the forest for the trees. Gifted Child Quarterly, 42, 96-104. 

Barkley, R.A. (1990). Attention deficit hyperactivity disorder. A handbook for diagnosis and treatment. Guilford Press. N.Y.s:3-39. Clark, B. (1988). Growing up gifted (3rd ed.) Columbus, OH:

Charles E. Merrill. Csikszentmihalyi, M. (1996). Creativity: Flow and thepsychology of discovery and invention. New York:  Harper Collins. Gross, M. U. M. (1993).  Exceptionally gifted children. London:

Routledge. Hartmann, T. (1996). Beyond ADD: Hunting for reasons in the past and present. Green Valley, CA: Underwood Books. 

Lovecky, D. V. (1999). Gifted children with AD/HD. Paper presented at the 11 th Annual CHADD Interna tional Conference, Washington DC., (October, 8-10). Lovecky, D. V.,

Silverman, L.K. (1998). Gifted children with AD/HD. Paper presented to the panel of the NIH Consensus Development Conference on Diagnosis and Treatment of Attention Deficit Hyperactivity Disorder, Bethesta, MD. (November 16-18). 

Renzulli, J. (1986). The three ring conception of giftedness: A developmental model for creative productivity. R.J: Sternberg, J.E. Davidson (Eds). Conception of Giftedness, New York, Cambridge University Press, ss:53-92. 

Silverman, L. K., Chitwood, D. G., & Waters, J. L. (1986). Young gifted children: Can parents identify giftedness? Topics in Early Childhood Special Education, 6 (1), 23-38.  

* Arş.Gör. H.Ü. Eğitim Fakültesi İlköğretim Bölümü Okulöncesi Eğitimi Anabilim Dalı-Ankara

** Doç.Dr.H.Ü. Eğitim Fakültesi İlköğretim Bölümü Okulöncesi Eğitimi Anabilim Dalı Öğretim Üyesi -Ankara